VÔ SỞ TRỤ LÀ GÌ ?

Phật giáo là một đạo lý hướng dẫn con người đến sự giác ngộ. Giác ngộ là một cảnh giới tâm lý của con người, nó không phải là một thực thể khách quan. PG không có kiến lập chân lý, không có cái gì là thực thể khách quan cả, kể cả thế giới vật chất của vũ trụ vạn vật. Long Thọ Bồ Tát nói : Tâm như hư không vô sở hữu (tâm giống như hư không, không có thật nhưng cũng không phải là không có). Do đó kinh Kim Cang đưa ra nhận thức về vô sở trụ. Tôi cố gắng tìm hiểu và nhận thức về vô sở trụ trong bài viết sau. Nó rất gần gũi với hiện thực cuộc sống của con người hiện đại chứ không phải xa xôi đâu. Nhưng trước khi đọc bài viết, nhân dịp Tết Tân Sửu 2021, xin mời các bạn nghe cô Lệ Phương của đài RTI chúc tết và nghe ca sĩ Lương Bích Hữu hát một bài nhạc Xuân.

Một Năm Vui Vẻ- Ca sĩ Lương Bích Hữu thể hiện 

Cảnh sắc Xuân đơn sơ

Mấy chữ Vô Sở Trụ trích từ kinh Kim Cang : Ưng vô sở trụ nhi sinh kỳ tâm 應無所住而生其心 nghĩa là trong điều kiện vô sở trụ (non locality) thì xuất hiện cái tâm ấy.

 Tâm ấy là tâm gì ? Đó là tâm giác ngộ, là trí bát nhã 般 若 (tiếng Phạn là Prajñā  là trí tuệ vô phân biệt của Phật, Bồ Tát. Người bình thường thì thấy có không gian, có thời gian, có vật chất, có số lượng. Tức là người bình thường chúng ta có ý thức phân biệt đủ thứ. Phật và Bồ Tát đều thấy đó chỉ là vọng tưởng, chỉ là ảo tưởng, là khái niệm không có thực thể, gọi là thế lưu bố tưởng 世流布想 Từ thế lưu bố tưởng sinh ra chấp trước tưởng 執著想 Chính chấp trước tưởng gây ra đau khổ cho con người. Gần đây tại tỉnh Tây Ninh VN ngày 14/01/2021 xảy ra một sự kiện rất đáng thương xót, đó là một phụ nữ 24 tuổi chỉ vì mâu thuẫn với cha ruột của mình mà đã ôm hai con gái 7 tuổi và 4 tuổi nhảy xuống một dòng kênh tự tử, cả 3 đều chết.

Tại sao không gian, thời gian, vật chất, số lượng đều không có thực thể ? Vì như nhà khoa học Niels Bohr nói : “Isolated material particles are abstractions” (Hạt vật chất cơ bản cô lập thì trừu tượng- tức không phải vật thật). Cô lập (Isolated) nghĩa là sao ? Cô lập nghĩa là tách rời khỏi con người hoặc cảm biến (sensor có tác dụng cũng giống như giác quan của con người). Khi bị cô lập như thế thì hạt cơ bản chỉ là hạt ảo, trừu tượng. Điều đó có nghĩa là hạt cơ bản (particles) chỉ xuất hiện khi có người quan sát. Nếu không có người quan sát thì hạt chỉ là sóng tiềm năng, vô hình, không có thật. Khi đã xuất hiện hạt cơ bản, chúng mới cấu trúc thành nguyên tử, phân tử, vật thể, sinh vật, con người…Bát Nhã Tâm Kinh mô tả lưỡng tính sóng hạt (wave-particle duality) đó bằng câu 色不異空、空不異色、色即是空、空即是色 (sắc là vật chất, không là tánh không, không có khác nhau đều là không có thật). Một thí nghiệm khoa học cho thấy rõ không gian, thời gian, số lượng là không có thật gọi là hiện tượng liên kết lượng tử (quantum entanglement). Năm 2008 Nicolas Gisin của đại học Geneva tiến hành thí nghiệm loại này. Họ có thể cho một photon (hạt ánh sáng) xuất hiện đồng thời ở 2 vị trí cách xa nhau 18km. Tác động lên vị trí A thì tức khắc vị trí B bị tác động tương ứng không mất thời gian. Thí dụ xoay hạt A sang trái thì lập tức hạt B xoay sang phải. Thời Einstein còn sống, ông không tin hiện tượng này có thật, ông nói đó là : tác động ma quái từ xa (nguyên văn : spooky action at a distance). Einstein cũng đã tranh cãi kịch liệt với Niels Bohr về việc hạt photon hoặc hạt electron có sẵn đặc trưng như vị trí, khối lượng, điện tích, số đo spin (độ xoay) hay không. Quan điểm của Einstein cho rằng hạt luôn luôn có sẵn những đặc trưng đó, cái đó là khách quan. Để minh họa lập trường của mình Einstein nói rằng :

Einstein nói : “Tôi thích nghĩ rằng Mặt trăng vẫn tồn tại ở đó ngay cả khi tôi không đang nhìn nó”

Trái lại Bohr nói rằng hạt không có thật, hạt chỉ xuất hiện khi có người quan sát như đã trích dẫn ở trên. Bohr diễn tả lập trường của mình khi nói về cơ học lượng tử (quantum mechanics)

“Mọi thứ chúng ta gọi là có thực được cấu tạo bằng những thứ không được xem là thật. Nếu cơ học lượng tử chưa gây shock một cách sâu sắc cho bạn thì có nghĩa là bạn chưa hiểu gì về nó.”

Cuộc tranh luận giữa hai nhà khoa học hàng đầu thế giới chưa ngã ngũ, chưa biết ai đúng ai sai cho đến khi cả hai đều qua đời (Einstein mất năm 1955, Bohr mất năm 1962). Đến năm 1982 tại Paris nhà khoa học Alain Aspect làm lại thí nghiệm liên kết lượng tử, dùng bất đẳng thức của John Bell chứng minh rằng hiện tượng quantum entanglement là có xảy ra thật, từ đó người ta rút ra 3 kết luận vô cùng quan trọng vô cùng cơ bản về khoa học và hiện thực là :  

1/Vật (cụ thể là hạt cơ bản như photon, electron…) không có thật (non realism)

2/Không gian và thời gian là vô sở trụ (non locality)

3/Số lượng là không có thật (non quantity)

Có một thí nghiệm khoa học chứng tỏ số lượng không có thật. Năm 2012 Maria Chekhova và các đồng sự tại Viện Khoa học Ánh sáng Max Planck và Đại học Moscow vừa tạo ra những trạng thái lượng tử chứa tới 100.000 photon, và tất cả chúng đều bị vướng víu tức là liên kết với nhau. Điều đó có nghĩa là một photon xuất hiện đồng thời ở 100.000 vị trí khác nhau. Như vậy 100.000 photon cũng chỉ là một photon.

Maria Vladimirovna Chekhova, Tiến sĩ Khoa học Đại học Moscow

Những kết luận này chứng tỏ rằng lập trường của Bohn là đúng, lập trường của Einstein là sai. Kết luận này cũng phù hợp với thuyết Big Bang về sự thành lập vũ trụ. Khởi đầu cách nay 13,8 tỷ năm, vũ trụ chỉ là một nguyên tử nguyên thủy (primeval atom) hoặc một điểm kỳ dị (singularity point). Nguyên tử nguyên thủy đó phát nổ (Big Bang) và tạo ra không gian, thời gian và vũ trụ vạn vật.

Những kết luận này cũng tương đồng với những điểm quan trọng cốt lõi nhất của Phật giáo. Chẳng hạn  Kinh Hoa Nghiêm nói Nhất thiết pháp vô tự tính一切法無自性 (tất cả các pháp đều không có sẵn đặc  trưng đặc điểm). Về mặt khoa học thì câu này được hiểu là tất cả các hạt cơ bản cấu tạo nên vật chất như quark, photon, electron…đều không có sẵn đặc trưng. Vậy tại sao lại có sự hiện hữu của Vũ trụ vạn vật ? Kinh điển nói rằng đó chỉ là thế lưu bố tưởng  世流布想 (tất cả chỉ là khái niệm, là tưởng tượng đã hình thành do thói quen từ lâu đời và đã phổ biến trên thế gian).

Thầy Duy Lực nói về không gian, thời gian, số lượng vật chất, chỉ là khái niệm không có thực thể

Kinh Phật nói rằng Nhất thiết duy tâm tạo一切唯心造 Kinh Hoa Nghiêm nói : “心如工畫師,造種種五陰,一切世間中,無法而不造。” [Tâm như vị họa sư tạo ra tất cả các loại ngũ ấm (cũng tức là ngũ uẩn五蘊) tất cả mọi thứ trong thế gian, không có pháp nào mà tâm không tạo ra được]. Tâm tạo ra hạt cơ bản của vật chất, cụ thể là hạt electron như trong thí nghiệm hai khe hở (Double slit experiment)  sau đây :

Bắn từng hạt electron qua một tấm chắn có 2 khe hở nhỏ, phía sau là màn hứng hiển thị kết quả. Sở dĩ phải bắn từng hạt electron chứ không phải bắn cùng lúc nhiều hạt để tránh trường hợp các hạt va chạm nhau bay tứ tung làm sai lạc kết quả. Sau khi bắn như vậy khoảng một tiếng đồng hồ, kết quả như sau :

Khi không có người quan sát, không có tâm niệm thì hạt electron chỉ là sóng thể hiện thành nhiều vạch

Khi có người quan sát, có nhất niệm vô minh khởi lên thì sóng mới biến thành hạt electron và chỉ thể hiện 2 vạch tương ứng với 2 khe hở

Điều đó chứng tỏ tâm của người quan sát tạo ra hạt electron là một hạt cơ bản của vật chất, nếu không có người quan sát thì electron chỉ là sóng vô hình, vô thể, không có vị trí nhất định trong không gian hay thời gian. Tính không nhất định về không gian thể hiện ở chỗ ta đứng ở bất kỳ nơi đâu trên thế giới cũng có thể đọc được bài viết này miễn có internet. Tính không nhất định về thời gian thể hiện ở chỗ ta có thể đọc bài viết này trên điện thoại hoặc laptop bất cứ lúc nào ta rảnh, không hạn chế thời gian giờ giấc. Tính không nhất định về không gian và thời gian chính là điều mà kinh điển gọi là vô sở trụ (non locality).

Khoa học đã ứng dụng tính vô sở trụ của hạt photon và hạt electron dể chế tạo ra chiếc điện thoại thông minh (smartphone) giúp chúng ta có thể nhìn thấy và nói chuyện với bạn bè, người thân ở bất cứ nơi đâu trên thế giới, không phụ thuộc vào việc mọi người đang đứng ở đâu. Nếu chúng ta và người đối thoại luôn mang theo smartphone bên mình thì cơ bản cuộc hội thoại cũng không phụ thuộc vào thời gian, bất cứ lúc nào cũng có thể tiếp xúc được.

Thực tế là hiện nay các ngân hàng kể cả ngân hàng ở Việt Nam như Vietcombank cho phép các dịch vụ ngân hàng diễn ra bất kể ngày đêm không phụ thuộc giờ giấc như VCBDigibank, VCB-iB@nking. Chẳng hạn con gái tôi muốn gởi cho tôi chút ít tiền xài tết, nhưng lúc đó ở VN đã là ban đêm, nhưng tiền vẫn chuyển được dễ dàng vào tài khoản của tôi. Chuyển xong con gái thông báo, tôi lập tức truy cập vào mạng để biết tiền đã vào tài khoản hay chưa, và phản hồi cho con gái hay chỉ trong vòng 30 giây. Sự kiện này chứng tỏ rằng thời gian chỉ là một khái niệm do thói quen chứ không có thực thể.

Trong thiền sử có kể lại việc Hư Vân hòa thượng trong lúc đang nấu khoai trong một cái cốc nhỏ tại núi Chung Nam (phía nam Trường An) ngồi nhập định, quên mất thời gian. Lão hòa thượng nhập định khoảng nửa tháng mà không hề hay biết, đến khi đồng môn tìm thấy, hỏi ngài đã nhập định trong bao lâu, ngài nói chỉ mới một lát thôi mà, nhưng thực tế đã qua nửa tháng, lửa của nồi khoai đã tắt từ lâu, khoai đã lên mốc.      

0940 Nhập định quên mất thời gian- Hư Vân lão hòa thượng     

Trong tương lai khoa học còn có thể đi xa hơn nữa, có thể giúp chúng ta đi đến bất cứ nơi đâu trên thế giới chỉ trong tích tắc bằng phương tiện gọi là viễn tải lượng tử (quantum teleportation) như video sau đây minh họa.

Đi xa không giới hạn trong tích tắc bằng viễn tải lượng tử       

Truyền Bình

Phụ chú : Thầy Duy Lực nói một cách khái quát một giây (second) bằng 60 sát-na. Nhưng tôi khảo sát kinh điển cụ thể thì thấy chính xác theo số liệu của kinh điển thì một giây = 75 sát-na.

Kinh A Tỳ Đạt Ma Đại Tỳ Bà Sa Luận 阿毘達磨大毘婆沙論 (Abhidharma – mahavibhàsà – sàstra) định nghĩa sát na 刹那 (Sa.ksana) như sau : Một ngày đêm có 30 mâu hô lật đa 牟呼栗多(muhurta), một mâu hô lật đa bằng 30 lạp phược 臘縛 (lava), một lạp phược bằng 60 đát sát na 怛剎那(tatksana), một đát sát na bằng 120 sát na 刹那 (ksana).

Suy ra một ngày đêm 24 giờ bằng 30 x 30 x 60 x 120 = 6.480.000 sát na.

Một ngày đêm 24 giờ = 24x 3600 = 86.400 giây

Vậy một giây của chúng ta (second) bằng 6.480.000 /86.400 = 75 sát na

About Duy Lực Thiền

Tổ Sư Thiền do cố hòa thượng Thích Duy Lực hướng dẫn
Bài này đã được đăng trong Bài viết. Đánh dấu đường dẫn tĩnh.

Trả lời

Điền thông tin vào ô dưới đây hoặc nhấn vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s